DWÓR W BRZEZIU. Zaginione dziedzictwo

Ze wstępu

Ze wstępu

Brzezie, to malownicza wieś położona w gminie Kłaj.  Na pierwszy rzut oka może wydawać się miejscem jakich wiele w Małopolsce — spokojna, zielona, z nowoczesnymi domami i przyjaznymi mieszkańcami. Jednak niewielu dziś pamięta, że ta miejscowość skrywa bogatą i interesującą przeszłość związaną z rodami Lanckorońskich i Żeleńskich. Rodami,  które swoją obecność zaznaczyły na tle historii całego kraju w sposób wyraźny i mocny. Ślady ich obecności w Brzeziu są dziś słabo widoczne, jednak dawniej odgrywali oni ważną rolę w rozwoju wsi i życia lokalnej społeczności.

Ród Lanckorońskich to jedna z najstarszych i najbardziej znanych rodzin szlacheckich w Polsce. Ich historia sięga średniowiecza, a członkowie tej familii pełnili wysokie funkcje państwowe, byli mecenasami sztuki i nauki. W Brzeziu posiadali dwór i ziemie, które stanowiły część ich rozległych majątków. Żeleńscy przejęli Brzezie w wieku XVII i również byli zaangażowani w sprawy społeczne i kulturalne.

Dziś trudno znaleźć w Brzeziu widoczne pamiątki po tych rodzinach — dawne dwory zniszczały a nielicznym przetrwałym zabudowaniom  folwarcznym nadano nowe funkcje. Starsze pokolenie jeszcze czasem wspomina o folwarku, czy o dawnych właścicielach ziemskich. Jednak młodsi często nie zdają sobie sprawy z tego, że ich domy stoją na terenach, gdzie kiedyś toczyło się zupełnie inne życie…

Na szczęście są stare dokumenty, w których zapisane są echa dawnych dni – ciche szepty przeszłości, które tylko cierpliwe ucho potrafi usłyszeć. Każde pożółkłe pismo, każde zatarte słowo, niesie w sobie cząstkę świata, który przeminął, ale nie zniknął zupełnie. Odtwarzać historię z takich źródeł to jak składać potłuczoną mozaikę – z kawałków porozrzucanych w czasie i przestrzeni, z liter zakurzonych wiekami. Choć jest to zadanie skomplikowane, pełne wyzwań i często prowadzące do tego, że nasuwa się więcej pytań niż odpowiedzi, jego wartość dla naszej tożsamości kulturowej i społecznej jest nie do przecenienia.

Stare dokumenty to świadkowie historii – niemi, ale niezwykle wymownymi. Znajdują się w nich informacje o ludziach, majątkach, relacjach społecznych, a także wydarzeniach, które nigdy nie trafiły do oficjalnych podręczników. Dla nas najciekawiej będzie spojrzeć zwłaszcza na akta testamentowe pozostałe po hrabim Wilhelmie Żeleńskim, ostatnim właścicielu Brzezia z linii krakowskiej młodszej, przechowywane w przepastnych zasobach Archiwum Narodowego w Krakowie. Zawierają one nie tylko bezpośredni testament Wilhelma, ale i opis zabudowań dworskich wraz z wyposażeniem. Niezmiernie interesująca jest też mapa z naniesionym budynkiem dworu w Brzeziu z archiwum sióstr benedyktynek w Staniątkach. To jedyna wizualizacja dworu, jaką posiadamy. Do tego dochodzą różne pamiętniki, wspomnienia i opracowania, bez których obraz tej książki nie byłby pełen.